Gëzim Spaho
photographed on his property in Durres
Born on December 5, 1947, in Rakicë, Korçë, Gëzim Spaho attempted to escape Albania in the spring of 1967, near the area between the two Prespa Lakes, together with a friend. Their motivation was the hope for a better life. After being held for three months under interrogation, they were pressured into admitting that the escape had been planned.
The Korçë Court, with decision no. 16, dated May 24, 1967, found him guilty and sentenced him to 8 years in prison. He served half of his sentence at Reeducation Unit 315 for adolescents in Gradishtë, Belsh, and the remainder at Unit 303 in Spaç, where he became a witness to the infamous Spaç Prison Revolt.
Gëzim was released from the Spaç prison camp on December 3, 1974, after serving 7 years, 7 months, and 26 days. Following his release, he was interned in the village of Shetaj in Ishëm, Durrës District. Later, he was sent to Hamallaj, where he met his wife, also a victim of persecution. The couple lived under extremely difficult conditions in a makeshift barrack.
Lindur më 5 dhjetor 1947 në Rakicë, Korçë, Gëzim Spaho tentoi të arratisej në fillim të pranverës 1967, në zonën midis dy liqeneve të Prespës, bashkë me një shok të tij. Arsyeja e arratisjes ishte dëshira për një jetë më të mirë. Pas mbajtjes për tre muaj në hetuesi, përmes presionit, ata u detyruan të pranonin se arratisja kishte qenë e planifikuar.
Gjykata e Korçës me vendimin nr. 16, datë 24 maj 1967, e deklaroi fajtor dhe e dënoi me 8 vjet heqje lirie. Gjysmën e dënimit e kreu në Repartin 315 të adoleshentëve në Gradishtë, Belsh, ndërsa pjesën e mbetur në Repartin 303 në Spaç, ku ishte një ndër dëshmitarët e Revoltës së Spaçit.
Gëzimi u lirua nga kamp-burgu i Spaçit më 3 dhjetor 1974. Pas kryerjes së dënimit me burg, 7 vjet, 7 muaj e 26 ditë, ai u internua në fshatin Shetaj në Ishëm të rrethit të Durrësit. Më vonë u dërgua në Hamallaj, ku u njoh me bashkëshorten e tij, gjithashtu të persekutuar, dhe ku jetuan në një barakë në kushte shumë të vështira jetese.
Gëzim Çela
photographed in his appartment in Durres
Born on May 23, 1935, in Lushnjë, Gëzim Çela was imprisoned three times by the communist regime for political reasons. His father, Mahmut Çela, a former prefect of Durrës, fled Albania in 1944 and settled in the United States, leaving Gëzim and his family to endure severe hardships. Gëzim completed high school in Durrës in 1956 but was arrested in October 1957. He was accused of attempting to escape Albania and sentenced to 16 years in prison, later reduced to 12 years through an amnesty. After his release in 1964, he faced continued persecution, spending five years in internment in Manzë.
On January 8, 1971, Gëzim was arrested again, this time accused of agitation and propaganda. Among the charges were praising life in Western countries and publicly displaying a photograph of his father from distant Canada, reinforcing the accusations of anti-communist propaganda. In 1973, Gëzim participated in the Spaç Prison Revolt and was sentenced to an additional 12 years. He was released in 1984, having served a total of 20 years, 2 months, and 28 days in prison.
Gëzim Çela was the author of two books, Klithma e një nëne (A Mother’s Cry, 2006) and Nga burgu i Spaçit te varri i Kennedy-t (From Spaç Prison to Kennedy’s Grave, 2010), and he published over 25 articles in the Albanian press.
He passed away during the preparation of this exhibition, on July 22, 2024
Lindur më 23 maj 1935 në Lushnjë, Gëzim Çela u dënua tri herë nga regjimi komunist për arsye politike. I ati, Mahmut Çela, ish-prefekt i Durrësit, u largua nga Shqipëria në vitin 1944, duke u vendosur në SHBA, ndërsa Gëzimi dhe familja e tij përballuan shumë vështirësi. Gëzimi përfundoi shkollën e mesme në Durrës më 1956 dhe u arrestua në tetor 1957. Ai u akuzua për tentativë arratisjeje nga Shqipëria dhe u dënua me 16 vite burg, të cilat më vonë iu reduktuan në 12 vite falë një amnistie. Pas lirimit të tij më 1964, persekutimi vazhdoi me pesë vite internim në Manzë.
Gëzimi u arrestua sërish më 8.1.1971 me akuzën për agjitacion dhe propagandë. Ndër të tjera, ai ishte akuzuar se lëvdonte jetesën në vendet perëndimore dhe ekspozonte në publik një fotografi të babait të tij nga Kanadaja e largët, duke përforcuar akuzën e propagandës kundër pushtetit komunist. Në vitin 1973 ai mori pjesë në Revoltën e Spaçit dhe u dënua me 12 vite të tjera. Gëzim Çela u lirua nga burgu në vitin 1984, duke kryer gjithsej 20 vjet, 2 muaj e 28 ditë burg.
Ai është autor i dy librave: Klithma e një nëne (2006) dhe Nga burgu i Spaçit te varri i Kennedy-t (2010), dhe ka publikuar mbi 25 artikuj në shtypin shqiptar.
Ndërroi jetë gjatë përgatitjes së kësaj ekspozite, më 22 korrik 2024.
Ritvana & Lurian Mena
photographed at the Historical National Museum in Tirana
Born in 1980 and 1982, respectively, in the village of Gradishtë, Lushnjë, where their family lived in harsh conditions under internment, Ritvana and Lurian Mena’s lives were marked from the beginning as “children of an enemy.” Their grandfather and relatives were fiercely persecuted as regime opponents and nationalists – many were killed, imprisoned, or interned. The family’s home in Lurë, Pukë, known as the “Bajraktar’s Tower”, was burned and destroyed.
This family tragedy had a direct impact on Ritvana and Lurian’s lives. As children, they endured insults and discrimination both in school and in their daily lives. Brother and sister remained in internment until September 1990, when the Mena family left Gradishtë for Tirana, hoping to rebuild their lives in a new era and starting from scratch.
Ritvana pursued her studies in Tirana, while Lurian attended a military high school in Turkey before returning to Albania. Today, Ritvana works as an English teacher, and Lurian is a football instructor. Their childhood experiences during the internment are featured in the documentary “The Children of the Dictatorship.”
Lindur respektivisht më 1980 dhe 1982 në fshatin Gradishtë të Lushnjës, ku jetonte e internuar dhe në kushte të vështira familja e tyre, jeta e Ritvanës dhe Lurianit ishte shenjuar që në fillim si “fëmijë armiku”. Gjyshi dhe të afërmit e tyre ishin përndjekur egërsisht si kundërshtarë të regjimit dhe si nacionalistë, duke u vrarë, burgosur e internuar. Shtëpia e familjes në Lurë të Pukës, e njohur si “Kulla e Bajraktarit”, fisnikët e zonës, ishte djegur dhe rrënuar.
Kjo dramë e familjes ndikoi direkt në jetën e dy fëmijëve, të cilët përjetuan fyerje dhe diskriminim në bankat e shkollës dhe jashtë saj. Motër dhe vëlla jetuan në internim deri në shtator të vitit 1990, kur familja Mena u largua nga Gradishta për në Tiranë me shpresën për të filluar një jetë të re në një epokë të re, duke filluar gjithçka nga zeroja.
Ritvana studioi në Tiranë, ndërsa Luriani ndoqi gjimnazin ushtarak në Turqi dhe më pas u kthye në Shqipëri. Sot Ritvana është mësuese e gjuhës angleze, kurse Luriani punon si instruktor futbolli. Historia e fëmijërisë së tyre në internim e internimit është treguar ndër të tjera në dokumentarin “Fëmijët e Diktaturës”.
Ethem Fezollari
photographed in his appartment in Tirana
Born in 1946 in Pogradec, Ethem Fezollari is part of a family that successfully escaped communist Albania. As a child, Ethem was interned with his family after his father, Haki Fezollari, fled the country. The family was sent from Pogradec to the Kamza internment camp, where they remained from 1949 to 1952.
After years of systematic persecution, on the night of July 4, 1975, the family made a life-changing decision: to escape and live freely or perish together. They were 16 people in total, including 8 children. The escape was carried out using a makeshift boat built secretly with tarpaulin and wooden planks, crossing Lake Pogradec to Ohrid (now North Macedonia). At the time, Ethem was 29 years old and the father of a child.
Across the border, the family reunited with his father after more than 20 years apart. Haki Fezollari had settled in Australia. Ethem returned to Albania in 1990, following the fall of the communist regime, and now divides his time between Australia, the United States, and Albania.
During the transition years, Ethem was involved in various political engagements and currently serves as the head of the National Association of Former Political Prisoners. The boat that saved his family is now displayed in a museum in Skopje.
Lindur më 1946 në Pogradec, Ethem Fezollari bën pjesë në familjet që u arratisën me sukses nga Shqipëria komuniste. Ethemi u internua me familjen kur ishte ende fëmijë, pasi iu arratis i ati, Haki Fezollari. Nga Pogradeci, familja e tij u dërgua në kampin e Kamzës, ku qëndruan nga viti 1949 deri në vitin 1952.
Pas vitesh të gjata dhe sistematike të persekutimit, natën duke u gdhirë 4 korrik 1975, familja e tij mori vendimin: të arratiseshin dhe të jetonin të lirë, ose të vdisnin të gjithë. Ishin gjithsej 16 persona, përfshi edhe 8 fëmijë. Arratisja u realizua përmes një varke primitive të ndërtuar fshehurazi me mushama dhe dërrasa, nga liqeni i Pogradecit drejt Ohrit (sot Maqedonia e Veriut). Ethemi ishte atëherë 29 vjeç dhe baba i një fëmije.
Përtej kufirit, familja u bashkua me të atin pas më shumë se 20 vitesh, i cili jetonte në Australi. Ethemi u kthye në Shqipëri në vitin 1990, menjëherë pas rënies së regjimit komunist dhe sot jeton mes Australisë, SHBA-së dhe Shqipërisë.
Gjatë viteve të tranzicionit ai ka pasur angazhime të ndryshme politike dhe aktualisht drejton Shoqatën Kombëtare të Ish-të Burgosurve Politikë. Varka që shpëtoi familjen e tyre ndodhet e ekspozuar në një muze në Shkup.
Nestor Topençarov
Photographed in their former house in Korça
Born on October 22, 1953, in Korçë, the drama of Nestor Topençarov’s family began on April 8, 1976, when officers of the State Security and the Ministry of Internal Affairs arrested his father, a well-known topographer originally from what is now North Macedonia. At the time, Nestor was studying at the Agricultural Institute in Tirana. His father was initially accused of illegal possession of weapons and later of being a Yugoslav agent.
A year later, Nestor himself was arrested and pressured to denounce his father for hostile activities against the state. Despite enduring physical and psychological torture, he refused to confess to any accusations. On April 15, 1977, the Korçë Court sentenced him to 7 years in prison, along with 5 years of deprivation of liberty and voting rights for “agitation and propaganda.” His mother’s appeal to the Supreme Court for a reduced sentence was rejected.
After being imprisoned in Tirana, Nestor was transferred to Unit 303 in Spaç. He was released in 1982 after serving 6 years and 27 days in prison. On October 20, 1990, the family was granted the right to repatriate to Yugoslavia (now North Macedonia). In June 1992, Nestor emigrated to Italy, where he still resides today.
Nestor Topençarov has shared his story of persecution in two books: Drama e jetës (The Drama of Life) and Dekadat e errëta të së kaluarës (The Dark Decades of the Past).
Lindur më 22 tetor 1953 në Korçë, drama e familjes së Nestor Topençarovit filloi më 8 prill 1976, kur punonjës të Sigurimit të Shtetit dhe të Degës së Punëve të Brendshme arrestuan babain e tij, një topograf i njohur, me origjinë maqedonase (sot Maqedonia e Veriut). Nestori në atë kohë studionte në Institutin Bujqësor në Tiranë. Babain e tij fillimisht e akuzuan për armëmbajtje pa leje dhe më pas si agjent të Jugosllavisë.
Një vit më vonë u arrestua edhe Nestori, të cilit i kërkuan të denonconte babain për veprimtari armiqësore ndaj pushtetit. Pavarësisht presionit, torturave fizike dhe psikologjike, ai nuk pranoi asnjë akuzë. Gjykata e Korçës e dënoi më 15 prill 1977 për “agjitacion e propagandë” me 7 vite burgim, 5 vite heqje lirie dhe heqje të drejtës elektorale. Kërkesa e nënës së tij pranë Gjykatës së Lartë për ulje dënimi nuk u mor parasysh.
Pas burgut të Tiranës, Nestori u transferua në repartin 303 në Spaç. Nestori u lirua më 1982 pas 6 vitesh e 27 ditësh burg dhe u largua nga Shqipëria më 20 tetor 1990 sapo familjes iu dha e drejta për riatdhesim në Jugosllavi (sot Maqedonia e Veriut). Në qershor të vitit 1992, Nestor Topençarov emigroi në Itali, ku jeton edhe sot.
Historinë e persekutimit të tij e ka treguar në dy librat: Drama e jetës dhe Në dekadat e errëta të së kaluarës.
Ivana Topençarov
photographed in their former house in Korça
Born on May 13, 1957, in Korçë, Ivana Topençarov was a high school senior at “Themistokli Germënji” when her father was arrested on April 8, 1976. A year later, her brother Nestor was also arrested and imprisoned. These devastating events completely altered the course of her life.
Despite being an excellent student, Ivana was not allowed to pursue higher education. Instead, she worked in construction, land reclamation, and a shoe factory. Left alone with her mother at home, she faced severe challenges, including pressure from the State Security to become an informant, which she steadfastly refused. Even after the release of her father and brother from prison, life remained difficult as she had to care for her father, who suffered severe psychological and physical consequences due to the inhumane treatment he endured during interrogation and imprisonment. Under the conditions of persecution that marked her youth, Ivana was unable to start a family.
In October 1990, she and her family were repatriated to her father’s homeland, North Macedonia, where she still resides today.
Lindur më 13 maj 1957 në Korçë, Ivana Topençarov ishte maturante në gjimnazin“Themistokli Germënji” kur babai u arrestua më 8 prill 1976. Një vit më vonë u arrestua dhe u burgos edhe vëllai i saj, Nestori. Këto goditje të forta brenda familjes e ndryshuan tërësisht kursin e jetës së saj.
Ivana, pavarësisht se ishte nxënëse e shkëlqyer, nuk u lejua të studionte, punoi në ndërtim, bonifikim dhe në fabrikën e këpucëve. E mbetur vetëm me nënën në shtëpi, iu desh të kalonte sprova të rënda, ndër to edhe presionin e Sigurimit për ta bërë bashkëpunëtore, që ajo e refuzoi. Edhe pas lirimit nga burgu të babait dhe të vëllait, jeta e saj nuk u bë më e lehtë, pasi i duhej të kujdesej për të atin, i cili kishte mbetur me pasoja të rënda psiko-fizike pas trajtimit çnjerëzor në hetuesi dhe në burg. Në kushtet e persekucionit që shoqëroi rininë e saj, Ivana nuk krijoi dot familje.
Në tetor 1990 ajo u riatdhesua familjarisht në vendin e origjinës së babait, Maqedoninë e Veriut, ku jeton edhe sot.
Tefta Kolaci
photographed in the „Biblioteka e Qytetit“ in Korça
Born on March 10, 1953, in Tirana, Tefta Kolaci faced the harsh consequences of her father’s imprisonment. Colonel Dilaver Radeshi had criticized the regime’s proposed military reforms following the split with the Soviet Union and the subsequent alliance with China. In 1967, he was arrested for “treason against the homeland” and sentenced to 10 years in prison for “agitation and propaganda.” He served part of his sentence in Tirana Prison, followed by time in the cement factory in Elbasan, the Spaç prison camp, and finally, Burrel prison. Following her father’s conviction, Tefta and her family became targets of the State Security. Both Tefta and her mother endured physical and psychological torture. Under the immense pressure, Tefta attempted to take her own life.
In 1978, Tefta, along with her mother, sister, and brother, was forcibly interned from Tirana to Kajan, Elbasan, for five years due to political motives. Her father, after his release from prison, was also interned in the same location.
Lindur më 10 mars 1953 në Tiranë, Tefta Kolaci do të përballej me pasojat e dënimit të babait të saj, kolonelit Dilaver Radeshi. Ai kishte kritikuar reformat e propozuara nga regjimi për ushtrinë pas prishjes së marrëdhënieve me Bashkimin Sovjetik, si dhe orientimin drejt Kinës. Babai i Teftës u arrestua më 1967 për “tradhti ndaj atdheut” dhe u dënua me 10 vite burgim për “agjitacion e propagandë”. Një pjesë të dënimit e vuajti në burgun e Tiranës, më pas në fabrikën e çimentos në Elbasan, në kamp- burgun e Spaçit dhe më vonë në burgun e Burrelit. Pas dënimit të babait, Tefta dhe familja u vunë në shënjestër të Sigurimit të Shtetit, ku bashkë me nënën ato përjetuan tortura fizike dhe psikologjike. Nga presioni i ushtruar, Tefta tentoi të vriste veten.
Më 1978, Tefta u internua bashkë me mamanë, motrën dhe vëllanë nga Tirana në Kajan të Elbasanit për 5 vite, për motive politike. Po aty i kishin internuar edhe të atin pas daljes së tij nga burgu.
Nevruz Golka
photographed in his house in Korça
Born on March 25, 1945, in Mborje, Korçë, Nevruz Golka faced confrontation with the communist regime at a young age. In 1963, following the breakdown of Albanian-Soviet relations, the 18-year- old Golka and a group of friends planned to escape Albania, but their attempt was discovered.
He was arrested on November 10, 1963, under Articles 64, 10, and 14 of the Penal Code, and subjected to severe torture. In January 1964, the Korçë District Court sentenced him to 8 years in prison, from which he was released in March 1971. His family did not support him – during the trial, his father even requested the death penalty for his son. While in prison, the only family member to visit him was his grandmother, and only once.
On February 13, 1973, Nevruz was arrested again after a second failed attempt to escape. He was sentenced to an additional 10 years in prison, which he served in the harsh conditions of the Spaç prison camp.
After serving a total of 17 years, 1 month, and 12 days in prison, Nevruz Golka was released on November 15, 1982, but he had no home to return to. His family refused to accept him, fearing that harboring him might lead to their internment.
Lindur më 25 mars 1945 në Mborje të Korçës, Nevruz Golka përjetoi përballjen me regjimin që në moshë të re. Në vitin 1963, pas prishjes së marrëdhënieve shqiptaro-sovjetike, Nevruzi 18-vjeçar dhe disa shokë të tij planifikuan të arratiseshin nga Shqipëria, por tentativa e tyre u zbulua.
Ai u arrestua më 10 nëntor 1963 sipas neneve 64, 10 dhe 14 të Kodit Penal, dhe iu nënshtrua torturave të rënda. Gjykata e Qarkut Korçë e dënoi me 8 vjet burg në janar 1964, prej nga u lirua në mars 1971. Familja nuk e mbështeti, madje gjatë gjyqit i ati kërkoi që të birin ta dënonin me varje. Gjatë kohës në burg vetëm gjyshja e vizitoi një herë.
Nevruzi u arrestua sërish më 13 shkurt 1973 pas një tentative të dytë të dështuar për arratisje. Ai u dënua me 10 vite të tjera burg dhe e vuajti dënimin në kamp-burgun e Spaçit, në kushte të vështira.
Pas 17 vitesh, 1 muaj e 12 ditë burg, Nevruz Golka u lirua më 15.11.1982, por nuk kishte një shtëpi ku të kthehej. Familja nuk e pranoi nga frika se mund t’i internonin.
Vasillaq Orgocka
photographed in his appartment in Korça
Born on November 20, 1934, in Korçë, Vasillaq Orgocka faced persecution for marrying a foreign woman, Barbara Gluc from Poland. The couple met while Vasillaq was studying geological engineering in Warsaw and returned to Albania after their marriage, where they had two children.
From 1961, following Albania’s break with the Soviet Union, the couple became targets of the State Security. In December 1968, Vasillaq was arrested for “agitation and propaganda,” followed by Barbara, who was accused of being a foreign agent.
Vasillaq’s situation worsened when he was accused of collaborating with Polish espionage. Along with others, he was sentenced to death, but thanks to Decree No. 4530, dated September 6, 1969, the Presidium of the People’s Assembly commuted his sentence to 25 years in prison. He served the entire sentence in the Spaç prison camp, spending 16 years, 7 months, and 23 days in detention, and was finally released on August 31, 1985.
Barbara Orgocka spent three years in the women’s prison in Qytet Stalin (now Kuçovë). According to Vasillaq’s testimony, Barbara was drugged in prison to force her to confess to espionage. After three years, the Polish government intervened to secure her return to her homeland. Barbara was reunited with Vasillaq and their two children only after.
Lindur më 20 nëntor 1934 në Korçë, Vasillaq Orgocka u persekutua sepse u martua me një grua të huaj, polake. Vasillaqi dhe Barbara Gluc u njohën gjatë studimeve të tij për inxhinieri gjeologjike në Varshavë dhe u kthyen në Shqipëri pas martese, ku patën edhe dy fëmijë.
Prej vitit 1961, pas prishjes së Shqipërisë me Bashkimin Sovjetik, të dy filluan të përndiqeshin nga Sigurimi i Shtetit dhe në dhjetor 1968 u arrestua fillimisht Vasillaqi për “agjitacion dhe propagandë” dhe më pas Barbara me akuzën e agjenturës së huaj.
Më vonë, situata e Vasillaqit u rëndua nga akuza për bashkëpunim me spiunazhin polak, ku bashkë me të tjerë u dënua me vdekje. Falë dekretit nr. 4530, datë 6 shtator 1969, Presidiumi i Kuvendit Popullor ia uli dënimin në 25 vjet heqje lirie. Ai e vuajti gjithë dënimin në kamp-burgun e Spaçit, 16 vjet, 7 muaj e 23 ditë, dhe u lirua më 31 gusht 1985.
Bashkëshortja e tij, Barbara Orgocka, kaloi tre vite në burgun e grave në Qytet Stalin (Kuçovë). Sipas dëshmisë së Vasillaqit, Barbara gjatë qëndrimit në burg u drogua për të pranuar akuzën për spiunazh. Pas tre viteve burgim, shteti polak ndërhyri për ta kthyer në vendin e saj të lindjes. Ajo u takua me Vasillaqin dhe dy fëmijët e tyre vetëm pas viteve ’90.
Shpresa & Fatbardha Merdani
photographed in her appartment in Korça
Born on December 14, 1942, in Korçë, Shpresa (Baholli) Merdani experienced the violence of the communist regime from a young age. Her father, a former émigré to the United States who had returned to invest in Albania, was labeled a “kulak” and had his property confiscated. In 1947, he was sentenced to death, but this was later commuted to 15 years in prison. Left alone with six children, Shpresa’s mother faced countless hardships as a result of her husband’s conviction.
Despite these challenges, Shpresa pursued her education and became a teacher. However, after eight years of teaching in Podgorie, Korçë, she was dismissed with the justification that “a kulak’s daughter could not work in education.” Following her dismissal, Shpresa was sent to work in agriculture in Shtyllë, Vithkuq, where her family had been interned. During her internment, she met and married Ylber Merdani, a former political prisoner who had served time in Spaç prison.
Life remained difficult for their family. Their daughter, Fatbardha, did not receive adequate medical care at birth due to her parents’ “declassed” status and faced lifelong health issues as a result.
After their internment ended, Shpresa and her family returned to live in Korçë, dedicating themselves to advocating for the rights of political prisoners. Shpresa and her husband, Ylber, worked in education until their retirement.
Lindur më 14 dhjetor 1942 në Korçë, Shpresa (Baholli) Merdani u përball që në moshë të vogël me dhunën e regjimit komunist. Babai i saj, një ish- emigrant në Amerikë që ishte kthyer për të investuar në Shqipëri, u akuzua si “kulak” dhe iu konfiskua pasuria. Në vitin 1947 ai u dënua me vdekje, por më vonë dënimi iu kthye në 15 vite burgim. Nëna e Shpresës, e mbetur vetëm me 6 fëmijë, hasi vështirësi të panumërta për shkak të dënimit të bashkëshortit.
Pavarësisht kësaj, Shpresa u shkollua dhe u bë mësuese, por pas tetë vitesh pune në Podgorie të Korçës e pushuan me motivacionin “se në arsim nuk mund të punonte një vajzë kulaku”. Pas largimit nga arsimi, u dërgua të punonte në bujqësi në Shtyllë të Vithkuqit, ku ishte internuar edhe familja e saj. Gjatë internimit u njoh dhe u martua me Ylber Merdanin, ish-i burgosur politik në burgun e Spaçit.
Por jeta nuk ishte e lehtë as për fëmijët e tyre. Vajza e tyre, Fatbardha, qysh pas lindjes nuk mori kujdesin e duhur mjekësor, si fëmijë i prindërve “të deklasuar”, dhe u përball me një sërë problemesh shëndetësore, që i lanë pasoja të përhershme.
Pas internimit ata u kthyen të jetonin në Korçë, ku iu përkushtuan kauzës për të përndjekurit politikë. Shpresa dhe bashkëshorti i saj, Ylberi, punuan në arsim derisa dolën në pension.
Tomi Kondakçi
photographed at a public place in Korça
Born on October 17, 1959, in Korçë, Tomi Kondakçi endured persecution for his dream of becoming a musician in a Western country. Together with a group of friends, he planned an escape from communist Albania along the route Korçë-Pogradec-Tushemisht- Ohër-Yugoslavia. However, his friends abandoned him at a location called the Pogradec Bunker and reported him to the State Security.
Tomi was arrested on April 1, 1980, and held in the Korçë interrogation facility for nearly 8 months, where he was subjected to physical torture to force a confession. Following his interrogation, a public trial was held at the Korçë Court, where he was sentenced to 12 years in prison for “treason against the homeland in the form of attempted escape” and “agitation and propaganda.”
He served his sentence in the infamous Spaç and Qafë-Bari prison camps. Despite attempts by the State Security to coerce him into becoming a collaborator while in prison, Tomi refused, resulting in an additional two-year sentence.
Tomi Kondakçi was released on December 22, 1987, after serving 7 years and 8 months in prison.
Lindur më 17 tetor 1959 në Korçë, Tomi Kondakçi do të vuante pasojat e ëndrrës së tij për t’u bërë muzikant në një vend perëndimor. Bashkë me disa shokë ai kishte planifikuar arratisjen nga Shqipëria komuniste në itinerarin Korçë-Pogradec-Tushemisht-Ohër- Jugosllavi. Shokët e braktisën në vendin e quajtur Bunkeri i Pogradecit dhe e spiunuan te organet e Sigurimit.
Tomi u arrestua më 1 prill 1980 dhe u mbajt në hetuesinë e Korçës për gati 8 muaj, ku presioni për të pranuar krimin shoqërohej me tortura fizike. Pas përfundimit të hetuesisë, gjyqi u zhvillua me dyer të hapura në ambientet e Gjykatës së Korçës, ku u dënua me 12 vjet burgim për “tradhti ndaj atdheut në formën e arratisjes së mbetur në tentativë”, si dhe për “agjitacion e propagandë”.
Dënimin e vuajti në kamp-burgjet famëkeqe të Spaçit dhe të Qafë-Barit. Pasi u përpoqën, por nuk arritën ta bënin bashkëpunëtor të Sigurimit në ambientet e burgut, e dënuan edhe me dy vite shtesë.
Tomi Kondakçi u lirua më 22 dhjetor 1987 pas 7 vitesh e 8 muaj burg.
Urim & Viollca Elezi
photographed in his appartment in Korça
Born on October 18, 1941, in Floq, Korçë, Urim Elezi is one of the most prominent figures of resistance against the communist regime in Albania. He spent 25 years, 3 months, and 15 days in prison due to his unwavering stance against the dictatorship.
First arrested on October 26, 1963, at the age of 22 while serving as a soldier, Urim was sentenced to 18 years in prison for “hostile activities.” In 1980, he was arrested again and sentenced to an additional 10 years for spreading propaganda among prisoners, famously describing life under the communist regime as a “collective prison.” His courage and steadfastness made him a symbol of resistance against the regime‘s injustices. He was released from Reparti Nr. 305 Përparim (now Shën Vasil) on February 12, 1989.
Urim’s life took a positive turn after meeting Vjollca Nedo (Elezi), who became his wife and greatest supporter. Born on January 26, 1957, in Korçë, Vjollca comes from an Orthodox family in Devoll. The couple first met at the Korçë Court, where Vjollca worked. Together, they built a loving family and became parents to two daughters, proving that love and hope can triumph over even the greatest hardships.
Lindur më 18 tetor 1941 në Floq të Korçës, Urim Elezi është një nga figurat më të njohura të qëndresës ndaj regjimit komunist në Shqipëri. Ai kaloi 25 vjet, 3 muaj dhe 15 ditë në burgje për shkak të bindjeve të tij kundër diktaturës.
I arrestuar për herë të parë më 26 tetor 1963 në moshën 22-vjeçare, ndërsa shërbente si ushtar, Urimi u dënua me 18 vite burg për veprimtari armiqësore. Në vitin 1980 ai u arrestua sërish dhe u dënua me 10 vite të tjera burg për përhapje të propagandës ndërmjet të burgosurve, duke e quajtur jetën nën regjimin komunist një “burg kolektiv”. Kuraja dhe qëndrueshmëria e tij e bënë një simbol të rezistencës kundër padrejtësive të regjimit. U lirua nga Reparti Nr.305 Përparim (sot Shën Vasil) më 12.2.1989.
Jeta e Urimit mori një kthesë pozitive falë njohjes me Vjollca Nedon (Elezi), e cila u bë bashkëshortja dhe mbështetja e tij kryesore. E lindur më 26 janar 1957 në Korçë, Vjollca vjen nga një familje ortodokse nga Devolli. Ata u njohën për herë të parë në Gjykatën e Korçës, ku Vjollca punonte. Të dy krijuan së bashku një familje dhe u bënë prindër të dy vajzave, duke dëshmuar se dashuria dhe shpresa triumfojnë edhe mbi vuajtjet e mëdha.
Birgite Xhepa
photographed in her house in Tirana
Born on December 31, 1941, in Mürling, Austria, to an Austrian mother, Birgite Xhepa faced the repression of the communist regime from a young age. Her father, Qazim Xhepa, an engineer educated in Vienna, was arrested and sentenced for alleged involvement in the fabricated 1951 incident at the Soviet Embassy courtyard. Accused of treason, he was sentenced to five years in prison. While 22 others arrested in connection with the event received harsh sentences, Qazim was released early due to a lack of evidence.
This event left an indelible mark on the life of the Albanian-Austrian family. The stigma of the incident profoundly affected Birgite and her brother, Kurti. Their mother’s ties to her family in Austria were closely monitored – letters and packages were opened and inspected, a practice that continued until 1990.
Kurti and his family were exiled to Përrenjas, where they lived under constant surveillance – on the streets, at work, and in every aspect of their lives. Meanwhile, Birgite, marked by her „stained biography,“ lived under constant surveillance by the state, community, and State Security (Sigurimi), which prevented her from ever marrying.
After 1990, Birgite chose to remain in Albania rather than return to Austria, living in her parents’ home in the heart of Tirana. Her family’s hardships stand as a vivid testament to the persecution and repressive policies of the communist regime toward individuals with foreign ties.
E lindur më 31 dhjetor 1941 në Mürling, Austri, nga një nënë austriake, Birgite Xhepa u përball me represionin e regjimit komunist që në moshë të re, kur babai i saj, Qazim Xhepa, një inxhinier i shkolluar në Vjenë, u arrestua dhe u dënua. Ai u akuzua për përfshirje në incidentin e sajuar në oborrin e ambasadës sovjetike (1951) dhe u dënua me pesë vjet burg për tradhti ndaj atdheut. Ndërsa 22 të tjerë të arrestuar për këtë ngjarje u dënuan me masa shumë të rënda, Qazimi u lirua shpejt për mungesë provash.
Kjo ngjarje la pasoja të thella në jetën e familjes shqiptaro-austriake, kësisoj ndikoi edhe Birgiten dhe vëllain e saj, Kurtin. Lidhjet me familjen e nënës në Austri ishin nën kontroll të rreptë; letrat dhe pakot hapeshin dhe lexoheshin, dhe kjo vazhdoi deri në vitin 1990.
Kurti ishte degdisur bashkë me familjen e tij në Përrenjas, ku ndihej i survejuar në çdo hap – në rrugë, në punë dhe kudo. Ndërsa Birgite, e damkosur me një “njollë në biografi” dhe gjithnjë e survejuar nga shteti, komuniteti, Sigurimi, nuk u martua kurrë.
Pas vitit 1990, Birgite zgjodhi përfundimisht Shqipërinë në vend të Austrisë, dhe vazhdoi të jetonte në shtëpinë e prindërve në zemër të Tiranës. Vuajtjet e familjes së saj janë një dëshmi e gjallë e persekutimit dhe politikave represive të regjimit ndaj të huajve.
Bedri Çoku
photographed at a public place in Tirana
Born on January 16, 1949, in Muçias, Lushnja, Bedri Çoku experienced the hardships of communist imprisonment at a young age. On August 27, 1969, while serving mandatory military duty in Gjirokastër, he was arrested and sentenced to 7 years in prison for “agitation and propaganda.”
Together with his two brothers and father, Bedri’s family endured nearly 64 years of imprisonment across various camps and prisons, including Burrel, Spaç, Qafë-Bari, and other labor camps scattered throughout Albania.
In 1973, during the Spaç Prison Revolt, Bedri was one of the key figures who raised the Albanian national flag without the communist star. Following the revolt, the Mirdita Court sentenced him to an additional 23 years in prison. He was released in February 1991, after the fall of the regime. Bedri Çoku served a total of 22 years, 1 month, and 28 days in prison.
After the regime‘s collapse, Bedri held various state positions, including serving as the first director of camps and prisons in democratic Albania. He has shared his prison experiences through books and articles published in the press.
Lindur më 16 janar 1949, në Muçias, Lushnjë, Bedri Çoku e provoi burgun komunist në moshë të re. Më 27 gusht 1969, teksa kryente shërbimin e detyrueshëm ushtarak në rrethin e Gjirokastrës, Bedriu u arrestua dhe u dënua me 7 vjet heqje lirie për “agjitacion e propagandë”.
Së bashku me dy vëllezërit dhe babanë e tij, ata do të kryenin gati 64 vite në kampet dhe burgjet e diktaturës, ndër të tjera në Burrel, Spaç, Qafë-Bari dhe kampe të tjera të punës të shpërndara në të gjithë territorin e Shqipërisë.
Në vitin 1973, në Revoltën e të burgosurve në Spaç, Bedriu ishte ndër protagonistët që ngritën flamurin kombëtar pa yllin komunist. Pas revoltës ai u ridënua sërish nga Gjykata e Mirditës me 23 vjet burg shtesë dhe u lirua vetëm në shkurt 1991 pas rënies së regjimit. Bedri Çoku kreu gjithsej 22 vjet, 1 muaj dhe 28 ditë burg.
Pas ndryshimit të sistemit, ai ka mbajtur poste të ndryshme shtetërore, përfshi detyrën e drejtorit të parë të kampeve dhe burgjeve në Shqipërinë demokratike. Ai i ka rrëfyer kujtimet e tij nga koha e burgut në libra dhe artikuj të botuar në shtyp.
Ermira Kaso
photographed at her appartmet in Tirana
Born on October 28, 1954, in Sazan, Ermira (Pasho) Kaso’s family suffered severe persecution after her uncle was executed as part of the so-called “Teme Sejko enemy group.” Her father, a naval officer, was dismissed from his position for choosing loyalty to his wife and children over the party. After a short period as a teacher, he was arrested on charges of “agitation and propaganda” and sentenced to 20 years in prison, of which he served 15 years in notorious camps and prisons such as Spaç and Shën Vasil in Saranda. The imprisonment of her uncle and father had a profound impact on Ermira and her three younger brothers, who were denied access to education and forced to work in harsh agricultural conditions, a situation that persisted until the fall of the communist regime.
Despite these significant challenges, Ermira rebuilt her life. She married Tanush Kaso, a former political prisoner, and together they raised four children.
Lindur më 28 tetor 1954 në Sazan, familja e Ermira (Pasho) Kasos vuajti një persekutim të rëndë pasi daja i saj u dënua me vdekje si anëtar i të ashtuquajturit “grupi armik i Teme Sejkos”. Babai, një oficer marine, iu shkarkua nga detyra, sepse zgjodhi besnikërinë ndaj gruas dhe fëmijëve të tij, në vend të partisë. Pas një periudhe të shkurtër si mësues, ai u arrestua me akuzën për “agjitacion dhe propagandë” dhe u dënua me 20 vjet burg, nga të cilat ai vuajti 15 vite edhe në kampin famëkeq të Spaçit dhe në burgun e Shën Vasilit në Sarandë.
Dënimi i dajës dhe më pas i babait patën ndikim të drejtpërdrejtë mbi Ermirën dhe tre vëllezërit e saj më të vegjël, të cilëve iu ndalua e drejta për arsimim dhe u detyruan të punonin në bujqësi në kushte të rënda, një situatë që zgjati deri në fund të diktaturës.
Pavarësisht sfidave të mëdha, Ermira arriti të ndërtojë një jetë të re. Ajo u martua me bashkëshortin e saj, Tanush Kaso, gjithashtu ish-i burgosur politik, dhe së bashku rritën katër fëmijë.